Architektura

Klasztor idealny

Konwent cystersów – w tym opat i dwunastu braci – przybyli do Bierzwnika w czerwcu 1294 roku. W tym czasie budowa ufundowanego w 1286 roku klasztoru była już na tyle zaawansowana, że mnisi mogli rozpocząć swoją działalność. Klasztory cysterskie opierały swoją budowę najczęściej na planie idealnym (wzorcowym) z IX wieku, który został opracowany w opactwie benedyktynów w Sankt Gallen. Plan ten przewidywał budowlę, która poprzez rozłożenie pomieszczeń oraz jasne i przemyślane określenie ich przeznaczenia stwarzała mnichom wygodne – choć nie luksusowe – warunki do życia, pracy i modlitwy zgodnie z regułami zakonu.

Cystersi dopasowali ów idealny plan do swoich potrzeb oraz reguł zakonu i podzielili klauzurę na dwa obszary. Jeden z nich był dostępny wyłącznie dla wyświęconych braci, drugi zaś pozostawał do dyspozycji konwersów, czyli braci świeckich, których głównym zadaniem była opieka nad działalnością gospodarczą klasztoru. W ten sposób kompleks składał się z kościoła i wewnętrznej części klauzury. Tam znajdowały się krużganek, dormitorium (sypialnie mnichów), refektarz (jadalnia), kapitularz (sala zebrań), biblioteka, a także kuchnia, pomieszczenia gospodarcze, magazyny oraz studnia. Obszar klauzury poszerzały budynki gospodarcze, warsztaty, ogrody, stajnie, ewentualnie browar i inne przybudówki. W oddzielnych budynkach przebywali goście i nowicjusze oraz znajdował się szpital. Opat często dysponował również własnym budynkiem.

Co pozostało

Choć z dawnego klasztoru cysterskiego w Bierzwniku do dziś zachowały się jedynie nieliczne budynki – części kościoła oraz skrzydeł wschodniego i południowego klauzury – dzięki zachowanemu planowi z 1792 roku, jak i intensywnym badaniom archeologicznym można zrekonstruować wygląd założenia klasztornego. Wyłania się z nich typowe opactwo cysterskie z kościołem w części północnej oraz trzema skrzydłami klauzury z krużgankiem i granitową studnią w wirydarzu.

Zbudowany na niewielkim wzniesieniu nad jeziorem Kuchta ceglany klasztor wy­kazuje podobieństwa architektoniczne z klasztorem macierzystym w Kołbaczu, natomiast ornamen­tyka wskazuje na pochodzenie z warsztatów budowlanej strzechy choryńskiej.

Również gospodarcza działalność cystersów, która była częścią reguł zakonu i odzwierciedlała się w haśle „ora et labora”, mogła zostać potwierdzona dzięki wykopaliskom archeologicznym. Odsłoniły one m.in. kryptę w chórze kościoła, kanały wodne, system grzewczy, wymienioną już studnię w wirydarzu, a także pozostałości młyna wodnego, pieców cegielnianego i wapienniczego oraz kuźni. Odkryte piwnice skrzydła zachodniego zostały zrekonstruowane.

Bibliografia (kliknij)
  • Jacek G. BRZUSTOWICZ, Klasztory cysterskie w Bierzwniku, Pełczycach i Reczu, Choszczno 1995.
  • Christian GAHLBECK, Marienwalde (Bierzwnik). Zisterzienser [w:] Heinz-Dieter HEIMANN, Klaus NEITMANN, Winfried SCHICH (red.), Brandenburgisches Klosterbuch. Handbuch der Klöster, Stifte und Kommenden bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts, t. 2, Berlin 2007, s. 871–873.
  • Jarosław JARZEWICZ, Architektura kościoła pocysterskiego w Bierzwniku [w:] Jerzy STRZELCZYK (red.), Cystersi w kulturze średniowiecznej Europy, Poznań 1992, s. 213-239.
  • Jarosław JARZEWICZ, Gotycka Architektura Nowej Marchii. Budownictwo sakralne w okresie Askańczykow i Wittelsbachow, Poznań 2000.
  • Robert PIOTROWSKI, Kloster Marienwalde – Nemus s. Marie [w:] Ulrich KNEFELKAMP, Wolfgang F. REDDIG (red.), Zisterzienser westlich und östlich der Oder. Begleitband zur Ausstellung der Europa-Universität Viadrina Frankfurt (Oder), Frankfurt (Oder) 1998, s. 152-156.
  • Edward RYMAR, Barbara STOLPIAK, Teresa ŚWIERCZ, Bierzwnik [w:] Andrzej Marek WYRWA, Jerzy STRZELCZYK, Krzysztof KACZMAREK (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, Poznań 1999, s. 17-33.
  • Barbara STOLPIAK, Średniowieczny plac budowy opactwa cysterskiego w Bierzwniku. Rekonstrukcja na podstawie badań wykopaliskowych [w:] Andrzej Marek WYRWA, Józef DOBOSZ (red.), Cystersi w społeczeństwie Europy Środkowej, Poznań 2000, s. 478-489.
  • Barbara STOLPIAK, Warsztaty rzemieślnicze średniowiecznego placu budowy na przykładzie opactwa cysterskiego w Bierzwniku, woj. zachodniopomorskie [w:] „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne 7”, Poznań 2005, s.95-104.
  • Blandine WITTKOPP, Marienwalde (Bierzwnik). Zisterzienser. Bau- und Kunstgeschichte [w:] Heinz-Dieter HEIMANN, Klaus NEITMANN, Winfried SCHICH (red.), Brandenburgisches Klosterbuch. Handbuch der Klöster, Stifte und Kommenden bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts, t. 2. Berlin 2007, s. 871–873.