Klasztor Cystersów w Bierzwniku

Silva S. Mariae – Las Maryjny

Region, w którym został ufundowany klasztor, mnisi nazywali Silva S. Mariae, czyli Las Maryjny – Marienwalde. W XIII wieku był on zdominowany przez lasy i podmokłe łąki. Jeden z zakonników klasztoru macierzystego w Kołbaczu tak opisał go w swoim sprawozdaniu: „Woda roiła się tam od pełzającego robactwa, a rzeki wypełnione były nieprzebraną liczbą żab, przed którymi nikt nie był bezpieczny. Wtedy przyszli tam święci śpiewacy–mnisi i rzeki zostały oczyszczone z żab, a węże wodne ustąpiły miejsca”. Opis ten z jednej strony przedstawia ciężką pracę, potrzebną na przygotowanie terenu pod budowę klasztoru, z drugiej zaś należy odczytywać go symbolicznie. To, że na terenach tych można było spotkać właśnie żaby i węże wodne – w chrześcijaństwie zwierzęta o negatywnym znaczeniu – podkreślać miało znaczenie pojawienia się tam mnichów – przedstawicieli wiary.

Klasztory macierzyste i filie

Fundacja opactwa wiąże się z odszkodowaniem dla klasztoru cystersów w Kołbaczu, który w drugiej połowie XIII wieku znacznie ucierpiał w wyniku walk toczonych pomiędzy Pomorzem a Brandenburgią. Konwent stanął ostatecznie po stronie margrabiów brandenburskich i pod ich opieką bracia otrzymali w 1286 roku darowiznę ziemską w pobliżu jeziora Kuchta. Tam mogli założyć filię swojego klasztoru.

Udzielenie hojnego wsparcia cystersom było dla margrabiów niezwykle korzystne ze względów politycznych. W ten sposób mogli umocnić swoją pozycję w Nowej Marchii i wesprzeć gospodarczo słabo zaludnione obszary. Jednak również dla konwentu z Kołbacza stworzenie nowej filii było nader ważne. Zakon cystersów, wywodzący się z reformy kluniackiej i mający swój początek w założonym w 1098 roku opactwie Cîteaux we Francji, rozprzestrzeniał się niezwykle szybko w całej Europie właśnie dzięki systemowi filialnemu. Decentralizacja, a przede wszystkim jednak duże odległości pomiędzy poszczególnymi klasztorami i centralą we Francji, wymagały takiego systemu zarządzania, który pozwalałby zakonowi na spójne działanie i wizerunek, a jednocześnie umożliwiał zachowanie kontroli nad licznymi, rozproszonymi wspólnotami klasztornymi. W konstytucji zakonu z XII wieku (tzw. charta caritatis) ustalono podstawy koncepcji filialnej. Każdy klasztor był podporządkowany klasztorowi macierzystemu. Opaci ponosili odpowiedzialność za przestrzeganie reguł zakonu w filiach, ale także za wyposażenie nowych fundacji. Powiązane ze sobą opactwa tworzyły swego rodzaju rodzinę i pozostawały w ścisłym kontakcie. Wspierały się wzajemnie i starały ograniczać wpływ diecezji na klasztorne życie. Złożone powiązania wzmacniały pozycję zakonu i pojedynczych klasztorów w regionie oraz pozwalały na gromadzenie znacznych posiadłości ziemskich i zdobywanie władzy.

Bibliografia (kliknij)
  • Christian GAHLBECK, Marienwalde (Bierzwnik). Zisterzienser [w:] Heinz-Dieter HEIMANN, Klaus NEITMANN, Winfried SCHICH (red.), Brandenburgisches Klosterbuch. Handbuch der Klöster, Stifte und Kommenden bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts, t. 2, Berlin 2007, s. 871–873.
  • Jarosław JARZEWICZ, Architektura kościoła pocysterskiego w Bierzwniku [w:] Jerzy STRZELCZYK (red.), Cystersi w kulturze średniowiecznej Europy, Poznań 1992, s. 213-239.
  • Jarosław JARZEWICZ, Gotycka Architektura Nowej Marchii. Budownictwo sakralne w okresie Askańczykow i Wittelsbachow, Poznań 2000.
  • Arne MAYER-HAAKE, Die Entstehung des Zisterzienserordens in Burgund [w:] Ulrich KNEFELKAMP, Wolfgang F. REDDIG (red.), Zisterzienser westlich und östlich der Oder. Begleitband zur Ausstellung der Europa-Universität Viadrina Frankfurt (Oder), Frankfurt (Oder) 1998, s. 11-19.
  • Robert PIOTROWSKI, Kloster Marienwalde – Nemus s. Marie [w:] Ulrich KNEFELKAMP, Wolfgang F. REDDIG (red.), Zisterzienser westlich und östlich der Oder. Begleitband zur Ausstellung der Europa-Universität Viadrina Frankfurt (Oder), Frankfurt (Oder) 1998, s. 152-156.
  • Edward RYMAR, Barbara STOLPIAK, Teresa ŚWIERCZ, Bierzwnik [w:] Andrzej Marek WYRWA, Jerzy STRZELCZYK, Krzysztof KACZMAREK (red.), Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, Poznań 1999, s. 17-33.
  • Andrzej Marek WYRWA, Rozprzestrzenienie się cystersów w Europie Zachodniej i na ziemiach polskich, Poznań 1992.
  • Andrzej Marek WYRWA, Opactwa cysterskie na Pomorzu Zachodnim; zarys dziejów i kultury, Poznań 1999.
  • Andrzej Marek WYRWA, Kształtowanie zakonu cystersów i rozwój jego sieci klasztornej na Pomorzu Zachodnim i w Nowej Marchii. Zarys problemu [w:] „Zeszyty Bierzwnickie”, nr 4, Poznań-Bierzwnik 2002, s.13-22.