Architektura

Klasztor i dwór margrabiów

Dominikanie z Prenzlau wybudowali klasztor na południowo-zachodnim obrzeżu miasta, bezpośrednio przy Bramie Kamiennej (Steintor), na lekkim wzniesieniu nad jeziorem Uckersee – położenie nie tylko dogodne, ale i typowe dla klasztorów zakonów żebraczych. Mnisi osiedlali się bowiem – ze względu na zakres swojej działalności – w miastach i dlatego też zakładali swoje klasztory najchętniej w obrębie murów miejskich lub w rozwijających się dzielnicach przedmieść.

W wyniku wykopalisk archeologicznych, prowadzonych na terenie klasztoru od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, odsłonięto między innymi ślady wcześniejszych zabudowań – dworu miejskiego dynastii askańskiej. Po uzyskaniu zgody na fundację klasztoru w 1275 roku dominikanie otrzymali po jego budowę część dworu jako darowiznę, podczas gdy pozostałe budynki dworskie były początkowo nadal używane przez margrabiów.
Trójnawowy kościół halowy z cegły, wyświęcony w 1343 roku, oraz obszar klauzury razem z przybudówką – dawną biblioteką, obecnie siedzibą intendentury regionu Uckermark – oraz z budynkiem gospodarczym tworzyły centrum klasztoru, który został wybudowany w czterech etapach w latach 1275–1500.

Gotycki kościół klasztorny zachwyca maswerkami z motywem cztero- i trójliścia w oknach oraz okazałym głównym portalem zachodnim. Jego wyjątkowo kunsztowne zdobienia ze żłobieniami i winoroślami wiążą się przypuszczalnie z usytuowaniem portalu w kierunku dworu margrabiów. Krużganki, refektarz oraz kaplica maryjna z gotyckimi elementami architektonicznymi i ornamentyką mają stylistyczne korzenie w warsztatach choryńskiej strzechy budowlanej i strzechy katedry brandenburskiej.

Latryny i ogrzewanie – życie w średniowiecznym klasztorze

Wiele z elementów budowlanych klasztoru jest wartościowych nie tylko z perspektywy historii sztuki, ale także dlatego, że dają nam one wgląd w codzienne życie mnichów. Na południe od kompleksu znajduje się na przykład wieża włączona w ciąg murów miejskich, która służyła mnichom jako wychodek. Podobne wieże latrynowe, często położone poza murami, można było spotkać także w średniowiecznych zamkach. Klasztory pełniły jednak pod tym względem funkcję wzorca, ponieważ a higienę osobistą, w tym nie tylko regularne kąpiele, lecz również gruntowne podcieranie się i mycie rąk po załatwieniu potrzeby fizjologicznej, położony był w zakonach duży nacisk. Lokalizacja wychodków była podyktowana względami praktycznymi – usytuowanie poza zespołem klasztornym umożliwiało utrzymywanie z daleka nieprzyjemnych zapachów i ułatwiało opróżnianie dołów z fekaliami.

W wielu klasztorach latryny budowano bezpośrednio nad płynącą wodą. W ten sposób fekalia były spłukiwane. Jeśli nie było to możliwe – jak w przypadku Prenzlau – przymocowywano pod otworem drewniany szyb, by zabezpieczyć mury i bezpośrednie otoczenie przed zabrudzeniem.

Zarówno skrzydło południowe, jak i zachodnie kompleksu klasztornego w Prenzlau ogrzewano ciepłym powietrzem. Nie było to rzadkością w średniowiecznych klasztorach. Ogrzewanie takie świadczyło o wyższym standardzie życia, na który nie mogli pozwolić sobie nawet wszyscy arystokraci w swoich zamkach. Starsze klasztory musiały się często zadowolić jedynie ogrzewalnią tzw. kalefaktorium – jedynym poza kuchnią rzeczywiście ciepłym miejscu w klasztorze.

Natomiast systemy grzewcze składały się przeważnie z pomieszczenia z piecem, którego sklepienia wyposażone w warstwy z kamieni polnych były w stanie kumulowań ciepło. Ogrzane powietrze doprowadzane było przez specjalne kanały i otwory do innych pomieszczeń znajdujących się z reguły na wyższych kondygnacjach niż samo pomieszczenie grzewcze.

Przypuszcza się, że wynalezienie tej techniki zawdzięczamy właśnie klasztorom. W jakim stopniu mnisi wykorzystali przy tym zasady rzymskiego hypocaustum, nie jest jednak do końca wyjaśnione.

Bibliografia (kliknij)
  • Stephan DILLER, Cäcilia GENSCHOW, Annegret LINDOW, Dominikanerkloster Prenzlau (DKV-Kunstführer 499), München 2009.
  • Katja HILLEBRAND, Prenzlau. Dominikaner. Aufbau der Klosteranlage [w:] Heinz-Dieter HEIMANN, Klaus NEITMANN, Winfried SCHICH (red.), Brandenburgisches Klosterbuch. Handbuch der Klöster, Stifte und Kommenden bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts, t. 2, Berlin 2007, s. 981–983.
  • Cord MECKSEPER, Wärmequellen [w:] Deutsche Burgenvereinigung e.V. (red.), Burgen in Mitteleuropa. Ein Handbuch, t. 1, Bauformen und Entwicklung, Stuttgart 1999, s. 295–299.
    SCHULZ, Matthias, Die Entwicklung Prenzlaus vom 10. Jh. bis 1727 (Materialien zur Archäologie in Brandenburg 3), Rahden/Westf. 2010.
  • Joachim ZEUNE, Burgen. Symbole der Macht. Ein neues Bild der mittelalterlichen Burg, Regensburg 1996.
  • Gerd ZIMMERMANN, Ordensleben und Lebensstandard. Die Cura Corporis in den Ordensvorschriften des abendländischen Hochmittelalters. Unveränderter Nachdruck zum 75. Geburtstag herausgegeben von Ulrich Knefelkamp, Berlin 1999.