Klasztor Dominikanów w Prenzlau

Pomorskie miasto w Marchii Wkrzańskiej

Prenzlau, licząca około 20 tysięcy mieszkańców siedziba powiatu Uckermark, znajdowało się w czasie fundacji klasztoru dominikanów, czyli w drugiej połowie XIII wieku, pod panowaniem margrabiów brandenburskich. Miasto powstało ze słowiańskiej osady i rozwinęło się pod panowaniem książąt pomorskich najpierw do osady warownej, a następnie do jednego z najbardziej znaczących ośrodków handlowych, Prenzlau już pod koniec XII stulecia posiadało mennicę i prowadziło ożywiony handel między innymi ze Szczecinem. W 1234 roku osada otrzymała prawa magdeburskie i została przez księcia Barnima I Dobrego ogłoszona wolnym miastem. Pośrednio doprowadziło to do tego, że Prenzlau stało się jednym z najważniejszych miast regionu, odgrywającym przodującą rolę zarówno pod względem gospodarczym, jak i politycznym. Potwierdzały to także liczne na jego terytorium kościoły i klasztory, będące oznaką silnej pozycji miasta.

Zakony żebracze

Kiedy dominikanie przybyli do Prenzlau, życie religijne w mieście kwitło. Istniały już cztery kościoły parafialne. Najstarszy z nich, kościół św. Sabiny, położony był przed Bramą Środkową na południowy-zachód od starego miasta. Kościół św. Marii stał z kolei w rynku. Swoje siedziby miały tutaj także dwa inne klasztory: benedyktyński i franciszkański.

Zarówno franciszkanie, jak i dominikanie określani są mianem „zakonów żebraczych”, nawet jeśli to uproszczone nazewnictwo nie oddaje w pełni zasięgu ich oddziaływania. Zakony te żyły najczęściej z jałmużny, osiedlały się w miastach i oddawały duszpasterstwu. Mimo że sposób, w jaki działały, był podobny, ostatecznie obie wspólnoty posiadały odmienne cele, metody i ambicje.

Zakon Kaznodziejski (łac. Ordo Fratrum Praedicatorum), czyli zgromadzenie dominikanów, zostało założone przez Dominika Guzmána, który odebrał znakomite wykształcenie teologiczne i jako członek zakonu augustianów miał przed sobą pewną karierę. Nową wspólnotę powołał do życia po to, by słowem i dobrymi kazaniami przeciwdziałać szybko rozprzestrzeniającym się naukom „heretyckim”, głoszonym na przykład przez katarów czy waldensów.

Teolodzy i inkwizytorzy

Bracia w białych habitach i czarnych płaszczach byli zobowiązani do tego, by nieustannie się kształcić. Zakon wpłynął tym samym zarówno na życie duchowe, jak i intelektualne oraz polityczne pełnego i późnego średniowiecza. Z jego szeregów pochodziło wiele znanych osobistości tamtych czasów, takich jak Albert Wielki, Tomasz z Akwinu, Jakub de Voragine, Bernard Gui i Heinrich von Herford oraz wielu biskupów, kardynałów, a nawet kilku papieży.

Po powołaniu do życia inkwizycji jako systemu śledczo-sądowniczego papież Grzegorz IX przekazał w 1231 roku kontrolę nad nim właśnie dominikanom. Z jednej strony, sami dominikanie nie uznawali działalności inkwizycyjnej za głównego zadania zakonu i wielu z nich odnosiło się sceptycznie wobec stosowanych metod lub je wręcz odrzucało, a inkwizytorzy nie podlegali orzecznictwu zakonu, lecz odpowiadali bezpośrednio przed papieżem. Z drugiej strony, nie można zaprzeczyć, że – obok franciszkanów – to właśnie przede wszystkim dominikanie byli odpowiedzialni za prześladowania heretyków, a następnie polowania na czarownice. Byłoby jednakże błędem utożsamiać cały zakon z inkwizycją i dyskredytować działalność wszystkich mnichów poprzez redukowanie jej wyłącznie do ciemnej strony historii zakonu. Mimo że marchijskie akta procesowe z lat 1392 i 1394 zostały zdeponowane w klasztorze, nie jest potwierdzone, czy dominikanie z Prenzlau prowadzili aktywną działalność inkwizytorską.

Bibliografia (kliknij)
  • Lieselott ENDERS, Die Uckermark. Geschichte einer kurmärkischen Landschaft vom 12. bis zum 18. Jahrhundert (Veröffentlichungen des Brandenburgischen Landeshauptarchivs 28), Berlin 22008.
  • Meinolf LOHTUM, Dominikaner [w:] Peter DINZELBACHER, James Lester HOGG, Kulturgeschichte der christlichen Orden in Einzeldarstellungen, Stuttgart 1997, s. 117–142.
  • Franz METZGER, Karin FEUERSTEIN-PRASSER, Die Geschichte des Ordenslebens. Von den Anfängen bis heute, Freiburg 2006.
  • Falko NEININGER, Prenzlau. Dominikaner [w:] Heinz-Dieter HEIMANN, Klaus NEITMANN, Winfried SCHICH (red.), Brandenburgisches Klosterbuch. Handbuch der Klöster, Stifte und Kommenden bis zur Mitte des 16. Jahrhunderts, t. 2, Berlin 2007, s. 978–981.
  • Winfried SCHICH, Prenzlau von der Stadtwerdung bis zum Ende der Askanierherrschaft (von der zweiten Hälfte des 12. Jahrhunderts bis 1320) [w:] Klaus NEITMANN, Winfried SCHICH, (red.), Geschichte der Stadt Prenzlau, Horb am Neckar 2009, s. 27–62.
  • Matthias SCHULZ, Die Entwicklung Prenzlaus vom 10. Jh. bis 1722 (Materialien zur Archäologie in Brandenburg 3), Rahden/Westf. 2010.